काठमाडौं । अमेरिकी सांसद अलेक्जान्ड्रिया ओकासियो–कोर्टेज (एओसी) ले आफूले डिम्ब (अण्डा) फ्रिज गर्ने प्रक्रिया सुरु गरेको सार्वजनिक गरेपछि पछिल्लो समय महिलाबीच बढिरहेको फर्टिलिटी प्रिजर्भेसन अर्थात् प्रजनन क्षमता सुरक्षित राख्ने प्रविधि फेरि चर्चामा आएको छ।
३६ वर्षीया एओसीले यो व्यक्तिगत निर्णय भएको बताउँदै आफूलाई आफ्नो जीवनमाथि थप नियन्त्रण र विकल्प भएको महसुस गराउन यस प्रक्रियातर्फ अघि बढेको बताएकी छन्। उनले यसका लागि केही समयदेखि तयारी र रकम बचत गरिरहेको पनि उल्लेख गरेकी छन्।
डिम्ब फ्रिज गर्ने प्रक्रियालाई चिकित्सकीय भाषामा ओसाइट क्रायोप्रिजर्भेसन (oocyte cryopreservation) भनिन्छ। यसमा महिलाको अण्डाशयबाट परिपक्व डिम्ब निकालेर अत्यन्त कम तापक्रममा सुरक्षित राखिन्छ। भविष्यमा सन्तान जन्माउने योजना बनेमा ती डिम्बलाई पगालेर शुक्रकीटसँग निषेचन गराई आईभीएफ (IVF) मार्फत भ्रूण तयार गरी पाठेघरमा राख्न सकिन्छ।
किन बढ्दैछ डिम्ब फ्रिज गर्ने आकर्षण?
महिलाहरूले शिक्षा पूरा गर्न, करियर बनाउन, आर्थिक रूपमा स्थिर हुन, उपयुक्त जीवनसाथी भेट्न वा तत्काल सन्तान जन्माउने अवस्था नबनेका कारण भविष्यका लागि आफ्नो प्रजनन विकल्प सुरक्षित राख्न डिम्ब फ्रिज गर्ने निर्णय लिन सक्छन्।
प्रजनन क्षमतामा उमेरको ठूलो भूमिका हुन्छ। महिलाको उमेर बढ्दै जाँदा डिम्बको संख्या र विशेषगरी गुणस्तर घट्दै जान्छ। त्यसैले सामान्यतः कम उमेरमा डिम्ब सुरक्षित राख्दा भविष्यमा प्रयोग गर्दा सफलताको सम्भावना तुलनात्मक रूपमा राम्रो हुन सक्छ। अमेरिकन सोसाइटी फर रिप्रोडक्टिभ मेडिसिन (ASRM) ले पनि डिम्ब फ्रिज गर्दा महिलाको उमेर र सुरक्षित गरिएका डिम्बको संख्या भविष्यको सफलताका महत्त्वपूर्ण कारक भएको जनाएको छ।
कसरी गरिन्छ डिम्ब फ्रिज?
सुरुमा चिकित्सकले स्वास्थ्य परीक्षण, हर्मोन परीक्षण र अल्ट्रासाउन्डमार्फत अण्डाशयको अवस्था जाँच गर्छन्। त्यसपछि अण्डाशयमा एकभन्दा बढी डिम्ब परिपक्व बनाउन करिब दुई सातासम्म हर्मोनयुक्त औषधि वा इन्जेक्सन दिइन्छ।
नियमित अल्ट्रासाउन्ड र रगत परीक्षणबाट डिम्बको विकास निगरानी गरिन्छ। डिम्ब परिपक्व भएपछि चिकित्सकीय प्रक्रियामार्फत अण्डाशयबाट निकालिन्छ।
निकालिएका डिम्बलाई भिट्रिफिकेसन (vitrification) नामक तीव्र फ्रिजिङ प्रविधिबाट सुरक्षित गरिन्छ। यस प्रविधिले डिम्बभित्र बरफका क्रिस्टल बन्ने जोखिम कम गर्छ। भविष्यमा प्रयोग गर्नुपर्दा डिम्बलाई पगालेर शुक्रकीटसँग निषेचन गरिन्छ र भ्रूण बनेपछि आईभीएफ प्रक्रियाबाट गर्भाशयमा स्थानान्तरण गरिन्छ। (CDC)
प्रविधि लोकप्रिय हुँदै
अमेरिकामा डिम्ब तथा भ्रूण सुरक्षित राख्ने प्रविधिको प्रयोग पछिल्ला वर्षमा उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिन्छ। SART को २०२४ को प्रारम्भिक राष्ट्रिय तथ्यांकअनुसार अमेरिकाका सदस्य क्लिनिकहरूमा ३८,९३० वटा oocyte banking for fertility preservation cycles रिपोर्ट भएका थिए।
CDC का अनुसार २०२२ मा अमेरिकामा कुल ४ लाख ३५ हजारभन्दा बढी ART चक्र भएका थिए। तीमध्ये १ लाख ८४ हजार ४२३ चक्रमा भविष्यमा प्रयोगका लागि सबै प्राप्त डिम्ब वा भ्रूण फ्रिज गरिएको थियो।
यसले डिम्ब तथा भ्रूण सुरक्षित राख्ने प्रविधि अब दुर्लभ वा प्रयोगात्मक उपचार नभई प्रजनन योजनाको एउटा स्थापित विकल्प बन्दै गएको देखाउँछ। ASRM ले पनि planned oocyte cryopreservation लाई भविष्यको प्रजनन क्षमता जोगाउने सम्भावित विकल्पका रूपमा स्वीकार गरेको छ, यद्यपि यसको प्रभावकारिता र भविष्यका परिणामबारे अनिश्चितता रहने भएकाले चिकित्सकीय परामर्श आवश्यक हुने बताएको छ।
तर डिम्ब फ्रिज गर्दैमा बच्चा हुने ग्यारेन्टी हुँदैन
डिम्ब फ्रिज गर्नु भविष्यमा बच्चा हुने ग्यारेन्टी होइन। सफलताको सम्भावना डिम्ब फ्रिज गरिएको समयको महिलाको उमेर, कति डिम्ब सुरक्षित गरियो, डिम्बको गुणस्तर तथा पछि हुने IVF प्रक्रियालगायत विभिन्न पक्षमा निर्भर हुन्छ।
त्यसैले चिकित्सकहरूले यसलाई ‘भविष्यमा आमा बन्ने निश्चित टिकट’ भन्दा पनि प्रजनन विकल्प सुरक्षित राख्ने एउटा माध्यमका रूपमा बुझ्न सुझाव दिन्छन्।
डिम्ब फ्रिज गर्ने क्रममा हर्मोन औषधिका कारण पेट फुल्ने, टाउको दुख्ने, वाकवाकी वा मुड परिवर्तनजस्ता अस्थायी असर देखिन सक्छन्। दुर्लभ अवस्थामा ओभेरियन हाइपरस्टिमुलेसन सिन्ड्रोम (OHSS) जस्ता जटिलता पनि हुन सक्छन्।
चर्चित महिलाले सार्वजनिक गरेपछि थप चर्चा
एओसीको घोषणासँगै डिम्ब फ्रिज गर्ने विषय सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसमा फेरि केन्द्रमा आएको छ। यसअघि कोर्टनी कार्दासियन, रेबेल विल्सन र फ्लोरेन्स पग लगायतका चर्चित महिलाले पनि आफ्नो प्रजनन क्षमतासँग सम्बन्धित अनुभव वा डिम्ब सुरक्षित राख्ने विषय सार्वजनिक रूपमा चर्चा गरेका थिए।
तर विशेषज्ञहरूको सन्देश स्पष्ट छ—डिम्ब फ्रिज गर्नु व्यक्तिगत प्रजनन योजना हो, सबै महिलाका लागि अनिवार्य वा उपयुक्त विकल्प भने होइन। उमेर, स्वास्थ्य, भविष्यको सन्तानसम्बन्धी योजना र आर्थिक अवस्थाका आधारमा प्रजनन विशेषज्ञसँग परामर्श गरेर निर्णय गर्नु उचित हुन्छ।
